غربت بایزید بسطامی در آرامگاه خود
مجموعه تاریخی بسطام: از پیشنهاد برای ثبت در فهرست جهانی تا پنهان شدن زیر بنرها و پارچه نوشته ها

مجموعه تاریخی بسطام تنها مجموعه دارای پنج سبک اصیل ایرانی

نویسنده: فروغ صادقی

شهر تاریخی بسطام در استان سمنان در گذشته از بلاد مهم ایالت قومس یا كومش بوده كه در قرن های متمادی، راه ارتباطی شرق و غرب از این شهر می گذشت. از آن تاریخ پرهیمنه و با ارزش حالاهفت بنای تاریخی زیبا برجا مانده است؛ آثاری كه به مجموعه بسطام شهره هستند؛ بقعه امامزاده محمد، آرامگاه بایزید بسطامی، مسجد بایزید، ایوان الجاتیو، مسجد جامع بسطام، مدرسه شاهرخیه، صومعه بایزید، برج كاشانه و مسجد و منار سلجوقی. همه این آثار در فهرست آثار ملی كشور به ثبت رسیده اند. 

این بناها از دوران ایلخانیان به این سو برجای مانده اند. با این حال اما آن گونه كه خبرگزاری میراث گزارش داده است دیواره های این بنای آجری و زیبا هر ساله در مناسبت‏های مختلف مذهبی و دینی از انواع پارچه نوشته ها و بنرهای مناسبتی پوشیده می شود. اغلب این بنرها و پارچه نوشته ها بدون در نظر گرفتن اصول حفاظتی به وسیله میخ به آجرهای 800 ساله این بنا آویزان می شود.
طیفور ابن عیسی ابن آدم ابن سروشان، مشهور به بایزید بسطامی، از مشایخ بزرگ صوفیه و از مشهورترین عرفای ایران است. از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست و زندگینامه اش با افسانه ها درآمیخته است. گفته می شود جدش گبر و از بزرگان بسطام بوده و مسلمان شد. بایزید بعد از مدت ها سیاحت و ریاضت كشیدن، به بسطام بازآمد، بیشتر عمر خود را در آنجا گذرانید و در همان جا درگذشت. وی شخصا اثری از خود بر جا نگذاشت. اما سخنان او را پیروان و مریدانش گرد آورده اند كه در مراجع مختلف مانند طبقات الصوفیه و تذكره الاولیاء نقل شده است.
این در حالی است كه در سال 1383 توسط مدیران وقت میراث فرهنگی استان سمنان این مجموع آثار برای ارایه از سوی ایران به یونسكو جهت ثبت در فهرست آثار جهانی پیشنهاد شد، اگرچه این موضوع نه آن زمان و نه در سال های پس از آن جدی گرفته نشد اما آن گونه كه كارشناسان میراث تاریخی و فرهنگی می گویند اگر این مجموعه آثار تاریخی خوب حفاظت ومرمت و معرفی می شد، برای ثبت در فهرست آثار جهانی گزینه ای مناسب بود.
وقتی مجموعه آثار تاریخی بسطام برای ثبت در فهرست یونسكو پیشنهاد می شد «ابوالفضل مرتضایی»، رییس وقت اداره میراث فرهنگی استان سمنان در این باره گفته بود: «این مجموعه یكی از شاخص ترین آثار هنری و ملی ایران است و اهمیت خاصی دارد. پیشنهاد ثبت جهانی این مجموعه نیز به دلیل اهمیت ویژه ای است كه بناهای این مجموعه دارد.» وی درباره اهمیت این بناها گفت: «این مجموعه به لحاظ تاریخی اهمیت ویژه ای دارد و بخشی از تاریخ فرهنگی زمان خود را نشان می دهد. این مجموعه جزو شاخص ترین بناهای دوران خود است و در شمار آثار منحصربه فرد میراث فرهنگی كشور قرار دارد.» رییس اداره میراث فرهنگی استان سمنان همچنین با اعلام آماده بودن مدارك این مجموعه برای ارایه به یونسكو به منظور ثبت جهانی گفته بود: «این مجموعه به لحاظ مدارك ثبتی مشكلی ندارد. تمام مدارك تاریخی آن آماده است. تنها شاید پیشنهاد ثبت این شهر به یونسكو نیازمند حفاری هایی در منطقه باشد.»
در همین حال اما اگرچه كارشناسان میراث تاریخی مجموعه بسطام را از نادرترین آثار تاریخی ایران می دانند و ارزش های آن به لحاظ فرهنگی را برای كشور ایران ذی قیمت، اما مجموعه بسطام و هر مجموعه دیگری برای ثبت شدن در فهرست میراث جهان به شاخصه های دیگری نیز نیازمند است، بر اساس قوانین یونسكو مثلااین مجموعه ها باید در فرهنگ جهانی نقش پررنگی داشته، یا اینكه در آن نبوغ بشری به كار رفته باشد. در كنار این موارد بنایی كه قرار است ثبت جهانی شود باید متعلق به تمدن هایی باشد كه در دوره های مختلف تاثیرگذار بوده اند یا اینكه متعلق به شهرهای تاریخی باشند كه به لحاظ معماری دارای حیات هستند.
با این همه در همان سال ها نیز برخی از منتقدان نداشتن مدیر پروژه و طرح های مدیریتی مرمتی را از نقاط ضعف برجسته در رابطه با بسطام عنوان می كردند، پس از آن بود كه با انتصاب و معرفی مدیر پروژه مرمت و احیای شهر بسطام و همچنین اختصاص بودجه، اقدامات برای بازسازی و ساماندهی آثار تاریخی این شهر آغاز شد. بر این اساس «علی قمری» از طرف اداره میراث فرهنگی و گردشگری سمنان به عنوان مدیر پروژه مرمت و احیای شهر بسطام به معاونت حفظ و احیای سازمان میراث فرهنگی و گردشگری معرفی شد، قمری در نخستین روزهای انتصاب خود به این سمت در رابطه با اقداماتی كه در پیش خواهد گرفت، گفته بود: «با توجه به كارهای مرمتی گذشته نخستین كاری كه برای احیا و مرمت های تكمیلی این مجموعه ضروری به نظر می رسد تهیه نقشه های پایه است كه پس از تهیه آن قسمت هایی كه نیاز به مرمت ضروری دارند، بازسازی می شوند.» وی با اشاره به اینكه طرح جامع مرمت و احیای بسطام پس از تهیه نقشه پایه و دریافت اطلاعات تكمیلی تدوین می شود، افزود: «پیش از ابلاغ حكم تنها چند بار به طور سطحی از مجموعه بازدید كردم و متوجه شدم برخی از آثار مانند بنای مسجد جامع نیاز به مرمت فوری و اضطراری دارند چون با توجه به بافت كاهگلی آنها بیشتر در معرض آسیب هستند. آثار تاریخی این مجموعه در دوره های مختلف ساخته شده اند و حفاظت از تمام بناهای آن نیازمند بررسی، مطالعه و كار دقیق باستان شناسی شامل مرمت، احیا و استحكام بخشی برای تمام بناها و آثار از همه دوره های تاریخی است.»
پس از آن بود كه اعلام شد با همكاری گروهی از استادان دانشگاه شهیدبهشتی نقشه های مرمت این شهر تهیه شد. پس از آن بود كه در اولین ماه های سال 1385 جلساتی برای دفاع از طرح مرمت و بازسازی مجموعه تاریخی بسطام در كمیته فنی معاونت حفظ و احیای سازمان میراث فرهنگی و گردشگری برگزار شد، این جلسه به منظور تصویب نهایی طرح جامع مرمت و احیای مجموعه تاریخی بسطام و جذب اعتبار لازم برای آن تشكیل شد.
پس از آن مسئولان پروژه بازسازی و احیای مجموعه تاریخی بسطام با مطالعه و بررسی های انجام شده تمامی بناهای موجود در این مجموعه تاریخی را آسیب شناسی و بر اساس آن طرح اجرای عملیات مرمت را برای هر بنا یا مجموعه تعریف كردند.
بر این اساس برنامه زمان بندی برای بازسازی 20 بنای شناخته شده در بسطام و مدت زمان و فصل های معینی از سال برای مرمت آنها تعیین شد، به عنوان مثال اعلام شد كه برای بازسازی گنبد مسجدجامع بسطام به طور دقیق باید در فصل های گرم سال اقدام و به گونه ای برنامه ریزی شود كه پروژه در فصل های بارندگی نیمه كاره رها نشود.
اعتبار پیش بینی شده در طرح معادل 12میلیاردریال اعلام شد كه از این مبلغ 7میلیاردریال برای خریداری و آزادسازی زمین هایی كه آثار تاریخی بسطام در آنها واقع شده است، تعیین شد و بقیه هم قرار بود صرف مرمت و بازسازی بناها شود. با این وجود حدود یك سال پس از معرفی مجموعه تاریخی بسطام به عنوان پروژه بزرگ ملی اعتبارات این پروژه تامین نشد. «علی قمری»، مدیر پروژه مرمت و بازسازی مجموعه تاریخی بسطام نیز با انتقاد از این وضعیت اعلام كرد: «با توجه به روند بسیار كندی كه برای اجرای این طرح طی می شود باید گفت كه بهتر بود از ابتدا بسطام پروژه بزرگ اعلام نمی شد.» او همچنین افزود: «حمایت های مالی از طرح مرمت و بازسازی بسطام بسیار ضعیف و شتاب كار بسیار كند است و این روند با توجه به پروژه ملی و بزرگ بودن بسطام به هیچ عنوان انتظار كارشناسان، علاقه مندان میراث فرهنگی و مردم منطقه را برآورده نمی كند.»به دلیل اختصاص ندادن بودجه مورد نیاز مجموعه نیز پایگاه مرمت و بازسازی مجموعه تاریخی بسطام با اعتبار اندك خود تنها قسمت هایی از مجموعه از جمله مسجدجامع بسطام، آرامگاه بایزید بسطامی و ایوان الجایتو را مرمت كرد، پس از آن بود كه در اوایل سال بعد از آن مسئولان پروژه بسطام موفق به جذب 110میلیون تومان اعتبار از محل اعتبارات سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری كشور شدند و به وسیله آن مرمت بناهای مختلفی را در داخل و خارج مجموعه انجام دادند.
مرمت مدرسه شاهرخیه، ایوان غربی داخل مجموعه بسطام، تكیه دولت و حصار شهر از جمله پروژه های مرمتی بود كه روی آنها كار شد. بعد از آن اما اقدام خاصی روی این پروژه انجام نشد.
در اواخر تابستان سال 88 بود كه محمدرضا نیكبخت كه به عنوان مدیر پروژه تهیه طرح مجموعه بایزید بسطامی انتخاب شده بود اعلام كرد، عملیات مطالعاتی، شناخت و طرح مرمت مجموعه بایزید بسطامی واقع در شهرستان بایزید در پنج كیلومتری شاهرود به پایان رسیده است. وی با بیان اینكه طرح مرمت مجموعه بایزید بسطامی بر اساس مستندات موجود طراحی شده است، تصریح كرد: بناهای موجود در مجموعه بایزید بسطامی مربوط به دوره سلجوقی و ایلخانی است. وی با اشاره به اینكه بخش هایی از برج كاشانه، منارمسجد بایزید و بخش های بسیاری از نمای اصلی بایزید نیاز به مرمت داشته است، اظهار داشت: هم اكنون تمامی سوابق، اسناد و مدارك خارجی این پروژه تهیه شده است. نیكبخت با بیان اینكه هم اكنون شناخت كالبد، تاریخچه و مطالعات شناخت روی نازك كاری و جزییات آن انجام شده است، یادآور شد: برای اولین بار، مسیر شكل گیری مجموعه بایزید، بیان كننده بناهای الحاقی و اضافه شده در دوره های مختلف است. سال گذشته هم در قالب اجرای فاز نخست مرمت و بازسازی بافت تاریخی بسطام توسط اداره كل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سمنان ساماندهی این مجموعه تاریخی از برج كاشانه آغاز شد تا كوچه مقابل مسجدجامع بسطام ادامه پیدا كرد. این مرحله از بهسازی بافت تاریخی بسطام شامل جمع آوری كف، اجرای زیرسازی و آجرفرش، انجام سنگفرش با سنگ قلوه، اجرای ازاره های (قسمتی از دیوار اتاق یا ایوان كه از كف طاقچه تا روی زمین باشد) آجری و نورپردازی قسمت هایی از كوچه مسجدجامع بسطام است. براساس طرح بهسازی بافت تاریخی بسطام و با تامین اعتبار لازم، قرار است بافت موجود به طور كامل مرمت و بازسازی شود. فاز نخست ساماندهی این مجموعه تا پایان مردادماه سال قبل به طول انجامید.
در همین حال در جدیدترین رخداد پیرامون شهر تاریخی بسطام و آثار منحصربه فردش خبرگزاری میراث، خبری از آسیب رسانی و عدم توجه به مجموع آرامگاهی بایزید منتشر كرد كه در این خبر آمده بود دیواره های این بنای آجری و زیبا هر ساله در مناسبت‏های مختلف مذهبی و دینی از انواع پارچه نوشته ها و بنرهای مناسبتی پوشیده می شود. اغلب این بنرها و پارچه نوشته ها بدون در نظر گرفتن اصول حفاظتی به وسیله میخ به آجرهای 800 ساله این بنا آویزان می شود.
مجموعه آرامگاه بایزید بسطامی جزو آن گروه از مجموعه‎های آرامگاهی بزرگ با طرح نامنظم به حساب می‏آید كه قدیمی ترین آثار آن به قرن‏های سوم تا پنجم برمی گردد. با این حال اما بیشترین قسمت‏های این مجموعه در دوره ایلخانیان و پس از آن ساخته شده‏ است. این مجموعه در مركز شهر بسطام و در مجاورت مسجدجامع و مدرسه شاهرخیه قرار دارد و اكنون نیز مهم ترین اثر تاریخی این شهر به شمار می‏آید. با این وجود اما این بنای آجری بازمانده از عهد ایلخانیان كه هم اكنون متولی آن سازمان اوقاف و امور خیریه است در طول سال ها به دلیل عدم محافظت و مراقبت‏های منطبق بر اصول محافظت از آثار تاریخی تا حدود زیادی آسیب دیده‏ است.
بخش زیادی از آسیب‏های واردشده به این بنای ایلخانی به دلیل نصب انواع پارچه نوشته و بنرهای مناسبتی به وسیله میخ است كه در مراسم های مختلف مذهبی بر دیواره های آجری این بنا نصب می شود. در همین رابطه محمد رضوی‏پور تحصیلكرده رشته باستان‏شناسی و فعال میراث فرهنگی در شهرستان شاهرود می گوید: «تاكنون فرو كردن این میخ‎ها و نصب پارچه نوشته ها و بنرها، آسیب‎های زیادی به آجرهای دیواره‎های بنا وارد كرده، با این حال اعتراضات و نگرانی‎های فعالان میراث فرهنگی شاهرود و بسطام در این‏باره بی‏نتیجه مانده‏ است. ما مخالف نصب این پارچه نوشته ها در مراسم های مذهبی نیستیم اما از مسوولان درخواست می كنیم با رعایت اصول محافظت از بناهای تاریخی این كار انجام شود.» این باستان شناس تاكید می كند: «بدون شك اگر هر چه سریع تر از این گونه آسیب‏‎ها كه به راحتی می‏تواند با روش‏های صحیح‏تر جایگزین شود پیشگیری نشود، شدت آسیب های واردشده به بنا بسیار بیشتر می شود. البته مشكل این بنا تنها به نصب میخ خلاصه نمی‎شود چرا كه در پاره‏ای از مواقع‏ فلزی سنگین نیز به دیواره های بنا تكیه داده می‎‏شود كه این مساله نیز برای آن خطرآفرین است.»
رضوی پور در ادامه می‏گوید: «در این محوطه علاوه بر آرامگاه ساده و بی‏پیرایه بایزید كه در حیاط مجموعه واقع است آرامگاهی منسوب به امامزاده محمد(ع) نیز هست كه بنا به روایتی، محل دفن فرزند امام صادق(ع) یا نوه او است.» او می‏افزاید: «بقعه اما مزاده محمد شبیه گنبدی است كه در فاصله 15متری سمت شمال آن ساخته شده و تقریبا قرینه یكدیگر هستند. گنبد سمت شمال آن، به نام گنبد غازان خان معروف است و بنای آن را به غازان خان مغول نسبت می دهند. در میان این دو گنبد، ایوانی است كه نام ایوان غازان خان را بر خود دارد. در داخل این ایوان چیزی نیست و سطح آن نیز كوچك و بن بست است. روی ایوان گچبری هایی دیده می شود. كارشناسان معتقدند ساختمان آن تقریبا متناسب و با اسلوب صحیح معماری ساخته شده است.»
رضوی پور در ادامه با اشاره به اسلوب ساخت این مجموعه بنا‎ها می‏گوید: «بنای امامزاده شبیه گنبد غازان خان و قرینه آن است. بنای اولیه بقعه از غازان خان است كه در زمان سلطان محمد خدابنده اولجایتو تعمیر شده است. حرم امامزاده به صورت اتاق مربع است. چهار گوشواره اضلاع مربع را به هشت ضلعی و سپس به دایره تبدیل می كند كه این دایره پایه گنبد را تشكیل می دهد. سقف و اطراف حرم با نقاشی‎های زیبایی تزیین شده ‎است، اطراف حرم از كاشی‏های شش ضلعی لاجوردی و فیروزه‏ای با حاشیه‏ای از كاشی‏های گلدار پوشیده شده ‏است.» علاوه بر موارد گفته شده نمای خارجی گنبد نیز از كاشی‎های فیروزه‏ای پوشیده شده كه به‎مرور زمان مقدار زیادی از این تزیینات فرو ریخته ‏است، به گونه‏ای كه هم اكنون بخش هایی از این گنبد به رنگ آجرهای تعبیه شده در زیر گنبد لاجوردی دیده می‎شود.
مقبره بایزید بسطامی دارای یك پنجره مسقف آهنی است. روی قبر یك سنگ مرمر قرار دارد كه كلماتی از مناجات مشهور علی ابن ابی طالب (ع) بر آن حك شده است. آن طور كه از این سنگ بر‏می آید؛ متعلق به شخصی به نام قاضی ملك است كه احتمال می رود حاكم قومس بوده باشد. مقبره این عارف نامی در شهر بسطام و شمال مقبره امامزاده محمد قرار دارد. مقبره بایزید كه به سلطان العارفین مشهور است، فاقد هرگونه تزیینات بوده و به نظر می رسد هیچ گاه ساختمانی مشابه مقبره دیگر بزرگان روی آن بنا نشده باشد.


روزنامه شرق ، شماره 1516 به تاریخ 11/2/91، صفحه 13 (میراث فرهنگی)

نوشته شده در تاریخ سه شنبه 2 خرداد 1391    | توسط: بسطام نیوز    | طبقه بندی: اخبار شهرستان بسطام،     |
نظرات()